Țanchhan khawiah nge a awm? – Beiseina Aw

Țanchhan khawiah nge a awm?

Sabbathchu thlâk a nihna țanchhan khawiah nge a awm?

 Sabbathni hi ni sarihna ațangin chawlhkâr ni hmasa berah thlâk a ni em? Aw nge aih?. “Aih” tih chhânna en hmasa phawt ang. “Amahah chuan danglamna leh herna hlim rêng rêng a awm thei lo,” Jakoba 1:17), Pathian chu a danglam ve ngai lo (Malakia 3:6). Israel fate khan Mosia hnen ațangin dân chi hnih an dawng a: Mosia dân, inkaihhruaina dân leh serh leh sâng dân; leh Pathian Dân, Pathian nungchang lan chhuahna, Thu Pêk Sâwma siamte chu a ni. Pathian hi a danglam lo a nih chuan a Dân pawh chu a danglam lo ang. “Ka thuthlung chu ka bawhchhe lo vang a, Ka sawi tawh chu ka tidanglam hek lo vang, (Sam 89:34). “Pathian thiltih rêng rêng a awm hlen dâwn tih ka hria, eng mah kan belh thei lo va, kan paih thei hek lo. Amah kan ṭih theih nân hêng hi Pathianin a ti ṭhîn a ni,” (Thuhriltu 3:14). “A thiltih chu a rinawmin a dik a, A thupêk pawh a rin tlâk zêl a ni,” (Sam 111:7, 8)

Pathianin a Dân chu Sinai tlângah a pe a. Khawpui ri leh khawlphe karah, chhûm chhah tak chuan tlâng chu a khuh a, tawtawrâwt ring taka ham a ni bawk a. Meikhu chu meipui ațanga lo chhuak ang mai hian a rawn intêl chho tup tup a, tawtawrâwt ri pawh a ring tual tual a, chu chuan tlâng chu a nghawr nghing a. Pathian tâwk turin Mosia chuan Israel fate chu bûk ațang a chhuahtir hlawm a, mi zawng zawng chu an khûr a. Tichuan Pathianin thu a sawi a (Exodus 19:16-19-20:1). He Dân hi tihdanglam tur chu ni se chuan a puangtu tur chu Pathian ni âwm tak a ni a, serh leh sâng dân a tih ang bawkin a thlâk chhan chu a sawi ngei ang. Pathian thu khawilaiah mah hmuh tur a awm lo.

Thuthlung Tharah hmuh tur a awm em?

Thuthlung Tharah chuan ni sarihna hi Sabbath tia koh a ni a; vawi 58 lai a chuang a ni. Ni sarih ni hmasa ber tih hi vawi riat a chuang a. Ni sarih ni hmasa ber tih mai a ni a, chu pawh chu Sabbath nen thliar hran a ni zêl bawk. Hei hian ni sarihna Sabbath hi a la awm reng a ni tih fiahna pakhat a ni.

 Isua leh a zirtirte chu an tih dan țhin pangngai angin Sabbathni chuan Sunagog-ah an kal țhin niin chanchin țha ziaktute chuan an ziak a (Luka 4:16). Isuan, “Keiin ka Pa thupêkte ka zâwm a,” (Johana 15:10) a ti a. Isua a thih hnu khan a ruanga hriak rimtuia chulhtu hmeichhiate kha “thu pek angin Sabbathni chuan an chawl,” (Luka 23:56). Tirhkohte thusawi hun a rawn sawi reng reng hi Sabbath ni deuh vek a ni. Judaten tirhkohte an sawisel rêng rêngin Sabbath an bawhchhiat vanga sawisel an ni ngai lo.

Țhenkhat chuan Isua Krista thihna leh thawhlehnain Thuthlung Hlui dân a tidanglam a, Thuthlung Thar-in a hmun ruak chu a rawn luah niin an sawi țhin. Mahse, Isua ngeiin, “Dân thu emaw, zâwlneite thu emaw ṭhiat tûra lo kal ka nih ring suh u, ṭhiat tûr ni lovin tifamkim tûra lo kal ka ni zâwk. Thu dik ka hrilh a che u, lei leh vân hi a awm chhûng chu Dân thu-a mi chhun han hlek emaw, thai han hlek emaw, a zaa a thlen kim zet hma chuan a pakhat mah hi a râl tawp lo vang,” (Matthaia 5:17, 18) tiin a sawi. Krista inhlanna entirna, Mosia dân chu a pawimawh tawh lo a, mahse khawngaihna hnuaiah awm mah ila, Pathian Dân chu zawm chhunzawm zêl tur niin Paula chuan a sawi a ni. “Chuti ni se, rinna kan sawi pawimawh avângin Dân chu eng mah loah kan dah ta tihna em ni? Ni suh e; Dân chu kan ṭan zâwk a ni,” (Rom 3:31).
 

Engtin Nge Ni Ta Zel….

 Kum 2000 dâwn chu a ni ta, Kristian maktaduai têl teh meuh chu Sunday-ah an inkhâwm țhin nia. Chuti a nih chuan, Sabbath chu ni sarihna ațangin ni sarih ni hmasa berah thlak a ni ta em ni? Tunah chuan “aw” tia chhanna en ang. 

“Mihring Fapa hi Sabbath lal a ni a,” (Luka 6:5). Hetah hian, Isuan, Sabbath chungchangah tumah lo inrawlh buai lo turin thunei takin a sawi a ni. Chutih laiin Pathian Dân tidanglam thei nia inchhâl an la chhuah tur erawh a hre lâwk bawk. Daniala chuan chutiang mi lakah chuan vaukhanna a sawi a ni. “Ki te tak te thuneihna” (Daniala 7:8) a sawi a, Daniela chuan, “Chungnungbera kalhin thu a sawi ang a, Chungnungbera mi thianghlimte chu a tichau vang a, hunte leh dan chu tihdanglam a tum ang a, hun khat leh hunte leh hun chanve chhung chu a kutah pek an ni ang,” (Daniela 7:25). Paula pawh hian heting deuh tho hian a sawi lawk a, “Tu mân eng mahin tihder che u suh se; tlûksanna chu a lo thlen hmasak zeta, Dân Bawhchhepa, boral fapa chu a lo lan loh chuan chumi ni chu a thleng dâwn si lo va. Ani chuan Pathiana an vuah apiang leh sakhua zawng zawng dovin, an chunga awm tumin a inchawimawi ang; chutichuan, Pathian biak ina ṭhuin Pathian ang hialin a intâr chhuak ang. Dân bawhchhiatna thurûk chuan tûnah pawh a thawk mêk a ni si a; nimahsela, lâk bova a awm hma loh chuan tûnah hian a khaptu a awm.,” (2 Thessolonika 2: 3, 4, 7).

Paula chuan he dan bawhchhiatna hian hna a thawk daih tawh niin a sawi a, chu chu pawnlam ațanga lo chhuak tur a ni lo, kohhran chhung ngei ațanga lo chhuak tur a ni (2 Thesolonika 2:7; Tirhkohte 20:28-30). Paula hun ațanga reilo teah kohhranah tlûksanna chu a lo chhuak ta.

Kristianna lo chhuah hma kum 100 velah khan Aigupta mi, Mithraists-a chuan Sunday kût a siam chhuak a, chu chu ni (sun) chibaibuk nan Rom lalram tâna a hlan a ni. A hnuah chuan, Kristianna chu a lo țhang chho zel a, kohhran hruaitute chuan kohhran a lo pun zêl an beisei a. Ringlo mite zingah chanchin țha-in mi hip a hlawh theih nan, ringlo mite tih dan chu kohhranah seng luh a lo ni ta. Chhandamtu an hnâwl avanga an huat em em, Judate laka an danglamna lantir an duh avangin Kristiante chuan Sunday chibaibuk dân phung chu an senglut a. Ni sarih ni hmasa ber chu sakhaw thilah leh sorkar chawlh (holiday) ni-ah an puang a. Kum za bi pahnih tâwp lamah chuan Kristiante chuan Sunday-a hnathawh chu sualah an ngai.

A chêt dân phungah thinlung tihdanglama awm tak tak lo, ni be țhin, Rom lalram emperor Constantine-a chuan a sorkarna a nghehna tur nia a hriat avangin Kristianah a inchhâl a. Constantine-a chu Catholic Kohhran Bishop-ah a inchhâl a, tichuan Sunday serh thupêk hmasa ber chu AD 321 khan a siam ta a ni.

Ni chawimawina ni-ah hian khawpuia chêng roreltute leh mipuite chu châwl sela, hnathawhna hmun zawng zawng pawh khâr ni rawh se. Lo lam hna thawkte chuan zalên tak leh phalna pêk an nih angin an hna an chhunzawm thei ang; a chhan chu, a châng chuan ni danga tiha rem lo, buh tuh hun bik leh grep phun hun bik a awm avangin; chutiang hun bik ngaihthah a nih chuan vân hausakna hi bawh bo a ni palh ang e. – Schaff’s History of the Christian Church, vol. III, chap. 75.

Constantine-a dân siamah hian Sabbath thu reng reng sawi lan a ni lo a, “ni chawimawina ni” zâwk chu chawlhna ni-ah a siam zâwk a ni tih chhinchhiah ang che. “Ni ruk chhûng hna in thawk ang a, a ni sarih ni chuan in thawk tûr a ni lo, leileh lai leh buh seng lai pawhin in châwl tho tûr a ni,” (Exodus 34:21)! Kohhran hruitute chuan âwl ni a ni tih an hria, kum eng emaw zât a liam hnu, AD 325-ah chuan, Pope Sylvester-a chuan Sunday chu “Lalpa ni” tiin a puang a, tin, AD 338-ah Constantine-a thachhangdâwltu bishop Eusebius-a chuan, “Thil eng pawh Sabbath(ni sarihna) ni-a tih ngei ngei tur ang chi chu, keini (Constantine-a, Eusebius-a, leh bishop dangte) hian Lalpa ni (ni sarih ni hmasa ber) a tihâwm zâwk tak a nih avangin chumi nia tih turin kan suan a ni.”

Tirhkohte inhlanna leh an nun tlawm takin an tawrhna hre chang loin kohhran hruaitute chuan Pathian dinhmunah an indah a. “Isua țan lote thlarau dawn chu Pathian aṭanga chhuak a ni lo thung: chu chu Krista dodâltu, a lo kal dâwn tih in hriat lâwk kha a ni, tûnah pawh khawvêlah a awm tawh reng a ni,” (1 Johana 4:3).

Thu Inchhâng Chu (The Catechism)

Pathianin hun pawimawh a ruat, a Dân-in a hriattir, a ni sarihna malsâwmna kengtel Sabbath, chumi kal tlanga mi zawng zawng rorêlsaka awm tur chu ngaihtuah let leh ang che. Chumi kalh chiah chuan, beisei loh deuhin Kristian emperor leh Rom bishop-te thupêkna avang chuan kohhranin zawi zawiin Sunday chu a chhawm chho ta a ni. Sabbath ațang Sunday-ah an thlâk thu pawh tim miah lo vin an pawm hmiah mai a ni.

Catholic Thurin Thu Inchhângah chuan, hetiang hian a chuang a:

Z. Sabbath ni chu eng ni nge?

C. Saturday (Zirtawp leh Sunday inkar ni) chu Sabbathni a ni.

Z. Engvangin nge Saturday aiah Sunday kan serh?

C. Catholic kohhranin Laodikei khawmpuiah (AD 336) Saturday urhsunna chu Sunday-ah a thlâk avangin Saturday aiah Sunday kan serh a ni.

Z. Engvangin nge Catholic Kohhranin Saturday chu Sunday-a a thlâk?

C. Krtista chu Sunday-a a thawhleh avang leh Thlarau Thianghlim chu Sunday ni-ah Tirhkohte chungah a lo thlen avangin kohhran chuan Saturday chu Sunday-ah a thlâk ta a ni.

 Z. Eng thuneihnain nge kohhran chuan Saturday chu Sunday-ah a thlâk?

C. Krista’n kohhran hnênah vân thuneihna famkim a pêk avangin Saturday chu Sunday-ah a thlâk ta a ni.
– Rev. Peter Geiermann, C.SS.R., (1946), p. 50.

Catholic Kristiante zirtirnaah,

Z. Catholic kohhran hian Pathian dan tihdanglam turin thuneihna a nei em?

C. A ni sarihna leh dan hluiin kût ni a siamte aiah Pathian chibaibûkna ni atan kohhran  chuan Sunday ni chu a thlang a, ni thianhglim atan a serh hranga; tin, hmanlai Sabbath aiah  Pathian thupêk ngaihpawimawhna atan serh ngei tura tih kan ni.

-Catholic kohhran chuan zawhna leh chhânna hmangin serh leh sâng (Sacrament), thil hlante,  puipun ni dangte leh kohhranin hun pawimawh a hman țhinte chu a zirtir țhin a, RT Rev. Dr. Challoner, p. 204.


 
Kristian Thurin Kaih tawinaah,

Z. Kohhranin kût ni leh ni thianghlimte a thuneihna hmanga a ruat ve ngawt dân engtin nge i sawifiah ang?

C. Protestant kohhranin an phalrai tâk, Sabbath chu Sunday-a an thlak ațangin; tin, chu kohhran vêk thupêk, Sunday chu uluk takin an serh a, anmahni leh anmahni inkalhin kût ni zawng zawng deuhthaw erawh chu an serh leh chuang lo.


 Z. Engtin nge i finfiah?

C. Sunday an serh a, kohhran thuneihnain kût ni an siamte an pawm thlap a, bawhchhiatna hnuaia thupêk a ni a; tin, thuneitu ngai reng, kohhran thupeka din kut nite an serh leh chuan lohna ațangin.

– Rev. Henry Tuberville, D.D. (R.C.), (1833), page 58.


Thurin Thu Inchhângah

Z. Kohhran hian kût nite din theihna thuneihna a nei tih hi kawng dangin i finfiah thei em?

C. Chutiang thuneihna chu a nei lo a, tunlai sakhaw mite pawhin an pawmpui chu ni mah se chutiang chu tih theihna a nei lo. Ni sarihna Sabbathserh aiah ni sarih ni hmasa ber serh tura thlâk thleng theihna a nei lo, chutiang thlâk thleng thei turin Lehkhathu ațangin thuneihna a nei lo.

– Rev. Stephen Keenan, (1851), p. 174.

Trent Khawmpui Thu Inchhângah


 Pathian Kohhran chuan Sabbathațanga Sunday serh chungchângah ngaihtuahna thûk tak a hmang

– p 402, second revised edition (English), 1937. (First published in 1566)

Augsburg-a Sawi Chhuah Ațangin

Catholic kohhran chuan Sabbath ațanga, Lalpa ni, Sunday-a thlâk a nih thu hi an pawm thlap a, a lan dânah chuan Thusâwm Pêk nen a inkalh tlat a; Sabbath ni thlâk a nih avanga an uanthuanna entirna sawi tur dang a awm lo. Thupêk sâwm zinga pakhat paih a nih avangin kohhran thuneihna chu a ropui hle a ni, an ti.

-Art. 28

Dân bawhchhiatna thuneihna chuan “hun leh dânte tihdanglam a tum ang” tiin Pathian chuan vaukhanna thu min pe a, Catholic kohhran chuan an thil tih chu zêp awm lo vin an pawm thlap a, an uanpui hle bawk. 1562 kuma Trent khawpuia inkhawmpui an neih țuma an thusawi chu, Reggia Archbishop, Caspar del Fossa chuan Catholic kohhranin thuneihna a nei a ni tih chu Sabbath ațanga Sunday thlâknaah innghat, tiin a chhâl a. Hei hian Daniela leh Paula te hrilhlâwkna a thlen diktir a ni lo’m ni?


  “Kum za tam tak chhung chu Kristian mataduai têlte chu Pathian chibai bûk turin ni sarih ni hmasa berah an lo pung khâwm țhin a. A khawngaihna avangin chu chibaibukna chu pawm a ni a. Ama rawngbawl tura an inpêk avangin Kristiante chungah chuan a malsawmna chu a leih bua a. Engpawh ni se, miin Lehkhathu-ah zawngin, Sunday hi Pathian ni ruat a ni tiin tihluihnaiin bei mah se, Lehkhathu-ah innghahna tur a hmu chuang lo ang, mahse chu chu tih dan phung maia an lo neih a ni,” tiin Frank H. Yost, Ph.D chuan in The Early Christian Sabbath-ah a sawi a ni.

Zawhna i zâwt leh phawt teh ang : Sabbath hi ni sarihna ațangin ni sarih ni hmasa berah thlâk a ni em? Bible-in chiang takin a sawi: “Pathian chuan a ni sarih ni chu mal a sâwm a, a serh ta a,” (Genesis 2:3). “Chuvangin Lalpan Chawlhni chu mal a sâwm a, a tithianghlim ta a ni,” (Exodus 20:11). Pathianin ni dang hi Sabbath ni atan duh ni se, ni sarihna malsawmna chu a la kiang ang a, a thlâkna niah chuan a dah mai ang chu! Mahse Pathianin malsawmna a dah tawh chu chatuan atan a ni. “… aw Lalpa, nangin mal i sâwm chu kumkhaw malsâwmna a ni,’” a ti a (1 Chronicle 17:27). “Ngai teh, malsâwm tûrin thu ka hmu, mal a sâwm tawh a, ka tidanglam thei lo,” (Numbers 23:20). Chawlhkar ni dangah i pian cham chu lawm țhin mah la, pianchampha phâk, i pian hriat rengna ni hi tihdanglam theih a ni lo. Chutiang chuan Sabbath ni pawh, thilsiam hriat rengna ni a ni a (Exodus 20:11), țhenkhatin ni dangah serh mahse, tihdanglam theih a ni lo.

Pathianin Mosia hnenah biak bûk leh a chhunga bungrua, bâwm a lo hmuhtir tawh angin, sa turin a hrilh a (Exodus 25:9, 40). Bawm chu “thuthlunna bâwm” tia koh a ni a (Numbers 10:33, Deuteronomy 10:8, Hebrai 9:4). “Thuhriattîrna bâwm” (Exodus 25:22) tih a ni bawk a, a chhan chu Mosia khan Pathian kut ngeia lung phêk pahniha ziak chu chutah chuan a dah a ni (Exodus 25:16; 31:18), Johana pawhin Thupuan 11:19-ah “Vâna Pathian biak in chu an hawng,” tiin a sawi a. Johana khan van biak bûka Pathian thuthlunna bâwm chu a hmu a. Davida chuan, “Aw Lalpa, kumkhua atân i thu chu vânah nghet takin a awm a,” (Sam 119:89). Pathian Dân hi vân biak bûkah, thuthlunna bawm chhungah a awm a ni tih hi pawm mai ila a him ber.

Lalpan, “A ni sarih ni chu Lalpa in Pathian tan Sabbath (chawlhni) a ni,” (Exodus 20:10) tia a sawi hian chu chuan inhnialna chu a titawp mai. Kan duh angin Pathian Thu hi kan thlâk thei lo. “Tin, Lalpa rawng bâwl hi ṭha lo âwm anga in hriat chuan, vawiinah hian tu rawng nge in bâwl dâwn thlang mai rawh u,” (Joshua 24:15).

– Emily Thomsen

Leave a Reply

No comments to show.

Discover more from Beiseina Aw

Subscribe now to keep reading and get access to the full archive.

Continue reading